Ontdek hoe steeds meer zorgorganisaties een effectieve aanpak vinden tegen grensoverschrijdend gedrag dankzij een frisse kijk op sociale veiligheid.
De Dinsdag manier
Sociale veiligheid in de zorg in de schijnwerpers
Recente cijfers (NEA, 2024) tonen aan dat bijna 1/3 van de zorgmedewerkers het afgelopen jaar grensoverschrijdend gedrag heeft ervaren. Dat is het dubbele van het landelijk gemiddelde (1 op de 6).
Intimidatie, ongewenste seksuele aandacht en geweld komen vaker van externen zoals patiënten en bezoekers, terwijl pesten vooral voorkomt tussen collega’s en leidinggevenden. Daarnaast had meer dan een kwart van de medewerkers een conflict op het werk en voelde 1 op de 10 mensen 11% zich gediscrimineerd.
Ook uit een enquête van Medisch Contact blijkt dat meer dan de helft van de respondenten (artsen en geneeskundestudenten) ooit te maken heeft gehad met een vorm van grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer, of tijdens de opleiding.
De gevolgen zijn ernstig: bijna de helft van de slachtoffers rapporteert psychische klachten en één op de tien overwoog zelfs om het artsenberoep te verlaten. Het gedrag komt vooral voor in het ziekenhuis en wordt vaak veroorzaakt door hiërarchische of machtsposities, wat wijst op een structureel probleem in de werkcultuur dat we in 2026 samen aan kunnen pakken.
Een frisse start voor sociale veiligheid
Aan het begin van het jaar worstelen veel organisaties met de vraag: hoe creëren we in 2026 een werkomgeving waarin medewerkers zich veilig voelen en grenzen gerespecteerd worden? Het antwoord ligt niet alleen in betere procedures, maar vooral in een fundamenteel andere aanpak. Een aanpak die begint met wat je wél wilt, in plaats van alleen te reageren op wat je níet wilt.
In dit artikel nemen we je mee door de belangrijkste uitdagingen voor komend jaar rondom grensoverschrijdend gedrag tussen collega’s onderling en leidinggevenden in de zorg, wat we kunnen leren uit recente projecten, en hoe een integrale aanpak écht verschil maakt in de dagelijkse praktijk.
De huidige stand van zaken: uitdagingen in de praktijk
Zorgorganisaties worstelen met complexe uitdagingen rondom sociale veiligheid. Kernwaarden blijven abstract, werkdruk neemt toe, en medewerkers ervaren handelingsverlegenheid bij signalen van grensoverschrijdend gedrag. De impact? Een werkomgeving waarin grenzen onduidelijk zijn, ongewenst gedrag te lang doorgang vindt, en medewerkers zich onzeker voelen over hun rol. Deze uitdagingen vragen om meer dan alleen betere procedures. Ze vragen om een fundamenteel andere aanpak die aansluit bij de dagelijkse praktijk.
Kernwaarden zonder concrete vertaling
Veel zorgorganisaties hebben prachtige kernwaarden op papier staan: respect, vertrouwen, professionaliteit. Maar wat betekent ‘respect’ nou precies in de hectiek van een vroege dienst op de afdeling? Wanneer is iets grensoverschrijdend? De kern van het probleem is dat deze waarden vaak abstract blijven en niet worden vertaald naar herkenbare, concrete situaties met (on)gewenste omgang uit de dagelijkse praktijk.
Het gevolg? Medewerkers ervaren onduidelijkheid over waar de grenzen precies liggen. Wat in het ene team als ‘normale omgangsvormen’ wordt gezien, kan in een ander team als ongewenst of grensoverschrijdend worden ervaren. Dit gebrek aan eenduidigheid maakt het lastig om medewerkers op gedrag aan te spreken en creëert een grijze zone waar ongewenst gedrag kan gedijen.
Werkdruk als versneller
De hoge werkdruk in de zorg is niet alleen een probleem op zich. Het vergroot ook het risico op grensoverschrijdend gedrag aanzienlijk. Wanneer de druk toeneemt, is er minder tijd voor zorgvuldige communicatie, reflectie en aandacht voor onderlinge verhoudingen. De focus verschuift naar efficiëntie en ‘dingen gedaan krijgen’, waardoor de kwaliteit van de onderlinge omgang onder druk komt te staan.
In stressvolle situaties worden grenzen sneller overschreden en hebben medewerkers minder ruimte om stil te staan bij de impact van hun gedrag op anderen. Tegelijkertijd hebben mensen juist in drukke tijden meer behoefte aan steun en collegialiteit. Dat is een spanning die om zorgvuldige aandacht vraagt.
Handelingsverlegenheid: zien, maar niet doen
Wat we ook veel zien: veel medewerkers zien wél signalen van grensoverschrijdend gedrag, maar ondernemen geen actie. Deze handelingsverlegenheid heeft verschillende oorzaken. Er is angst voor escalatie: “Als ik iemand aanspreek, wordt het alleen maar erger.” Collega’s willen de onderlinge relaties niet beschadigen. Er heerst onzekerheid over de eigen rol: “Ben ik wel degene die dit moet aankaarten?” En misschien wel het belangrijkst: er is weinig vertrouwen dat een melding daadwerkelijk op een zorgvuldige manier wordt opgepakt
Het resultaat is dat ongewenst gedrag te lang doorgang kan vinden, met alle gevolgen van dien voor het werkklimaat en uiteindelijk ook de kwaliteit van zorg.
Wat we bij Bureau dinsdag zien: context doet ertoe
We hebben het afgelopen jaar verschillende organisaties in de zorg ondersteund bij het opstellen van een agressieaanpak en daardoor kwam een belangrijk inzicht naar voren: bij het melden en afhandelen van grensoverschrijdend gedrag doet het er enorm toe dóór wie het gedrag wordt vertoond. Is het een collega op hetzelfde niveau? Een leidinggevende? Een externe partij zoals een patiënt of familielid?
Elk van deze situaties vraagt om een andere dynamiek en een andere aanpak. De drempel om gedrag van een leidinggevende te melden blijkt bijvoorbeeld aanzienlijk hoger te liggen dan bij een collega. En gedrag van externen zoals patiënten of cliënten, roept weer hele andere vragen op: in hoeverre kun je daar grenzen stellen zonder de zorgrelatie te schaden?
Het maakt voor ons duidelijk dat een generieke benadering niet werkt. Een effectieve aanpak houdt rekening met deze verschillende contexten en biedt medewerkers handvatten voor elk type situatie.
Het probleem met huidige oplossingen
Veel organisaties hebben beleid rond grensoverschrijdend gedrag. Er zijn protocollen, trainingen, vertrouwenspersonen en e-learningmodules. We zien vaak dat de focus vooral ligt bij procedures, en dat een aanpak grensoverschrijdend gedrag vooral reactief van aard is. Toch blijft het gevoel van echte veiligheid op de werkvloer vaak achter. Dat roept de vraag op: als we ‘alles geregeld’ hebben, waarom verandert er dan zo weinig in de dagelijkse praktijk?
Teveel focus op procedures, te weinig op preventie
Op papier klopt alles: er is een meldprocedure, een vertrouwenspersoon, misschien een klachtencommissie. Maar in de praktijk is deze aanpak is vooral reactief. Er gebeurt pas iets nádat het al mis is gegaan.
De focus ligt op het (juridisch) goed afhandelen van incidenten. Dat is begrijpelijk vanuit risicomanagement, maar niet effectief voor het creëren van een veilige cultuur. Medewerkers ervaren deze protocollen vaak als een ‘papieren tijger’: indrukwekkend op papier, maar weinig betekenis in de dagelijkse praktijk.
Het ontbreken van een positieve insteek
Wat vooral ontbreekt in veel huidige benaderingen is een positieve insteek. Er wordt beschreven wat níet mag, maar niet wat wél wordt verwacht. Welk gedrag willen we nu eigenlijk zien? Hoe ziet een goede, respectvolle interactie eruit in onze specifieke context? Pas als je weet wat je wél wilt, kun je effectief reageren op wat je níet wilt.
Deze focus op het negatieve creëert een cultuur van vermijden in plaats van een cultuur van actief vormgeven. En dat is precies waar het misgaat.
Wat een duurzame aanpak grensoverschrijdend gedrag in 2026 echt nodig heeft
Uit gesprekken met talrijke zorgorganisaties blijkt een duidelijke behoefte aan een andere aanpak. Een aanpak die:
Proactief is in plaats van reactief: Begin met het helder krijgen van gewenste omgangsvormen, voordat problemen ontstaan. Creëer een gedeeld beeld van hoe jullie met elkaar willen werken en stimuleer gewenste omgang met elkaar.
Handelingsperspectief biedt op alle niveaus: Van teamleden tot leidinggevenden tot MT-leden: iedereen moet weten wat te doen bij signalen van ongewenst gedrag. Geen handelingsverlegenheid meer, maar duidelijke stappen die vertrouwen geven.
De brug slaat tussen beleid en praktijk: Mooi beleid in een la helpt niemand. De uitdaging is om protocollen en kernwaarden te vertalen naar herkenbare situaties en bruikbare instrumenten voor de werkvloer.
Ruimte creëert voor dialoog: Een veilige cultuur ontstaat niet door protocollen, maar door gesprek. Door lastige situaties bespreekbaar te maken voordat ze escaleren. Door ruimte te geven aan dilemma’s en twijfels.
Resultaten uit de praktijk
De aanpak van Bureau dinsdag integreert deze uitgangpunten in een aanpak op maat dat leidt tot resultaat.
Sociale veiligheid in de zorg vraagt om meer dan protocollen en procedures. Het vraagt om een cultuurverandering die begint bij wat je wél wilt, die alle lagen van de organisatie betrekt, en die theorie vertaalt naar praktische handvatten voor de werkvloer.
Wil je dit jaar ook aan de slag met sociale veiligheid in jouw organisatie?
Benieuwd hoe onze integrale aanpak aansluit bij jouw specifieke situatie? Overleg met een van onze experts voor een vrijblijvend kennismakingsgesprek. We denken graag met je mee.