020 - 226 21 17 info@dinsdag.nl

Signalen van psychologische onveiligheid herkennen

Niet de afwezigheid van spanning, maar de aanwezigheid van vertrouwen.

Veel organisaties investeren in sociale en psychologische veiligheid. Toch blijven signalen, ideeën en zorgen regelmatig onbesproken. Psychologische veiligheid betekent niet dat iedereen het met elkaar eens is of dat samenwerking altijd comfortabel voelt.

Veilig sociaal en psychologisch werken

De vraag is dus niet of er spanning bestaat. De vraag is wat er gebeurt wanneer iemand iets zegt dat afwijkt van de norm of wanneer het gesprek oncomfortabel voelt.

Wanneer wordt spanning een probleem?

In veel organisaties ontstaat verwarring tussen ongemak, onprettig gedrag, onveiligheid en grensoverschrijdend gedrag. Dat maakt het lastig om situaties goed te beoordelen.

Ongemak hoort bij leren, ontwikkelen en samenwerken. Onveiligheid ontstaat wanneer medewerkers zich niet meer vrij voelen om vragen te stellen, fouten toe te geven, zorgen te delen of een afwijkende mening te uiten vanwege mogelijke gevolgen.

Wat is psychologische onveiligheid?

Psychologische onveiligheid ontstaat wanneer mensen hun gedrag aanpassen uit angst voor negatieve gevolgen.

De aandacht verschuift van samenwerken en leren naar zelfbescherming. Mensen stellen minder vragen, geven minder feedback en delen minder ideeën en zorgen. Daardoor verdwijnen waardevolle inzichten uit de samenwerking, vaak zonder dat organisaties het direct zien.

Lees in dit artikel meer over psychologische veiligheid in teams en hoe deze ontstaat in de dagelijkse samenwerking.

De eerste signalen zijn vaak subtiel

Wanneer organisaties denken aan psychologische onveiligheid, denken zij vaak aan incidenten. Toch zijn de eerste signalen meestal veel minder zichtbaar. Vergaderingen verlopen opvallend soepel. Kritische vragen blijven uit.

Besluiten worden achteraf, buiten de vergadering, besproken. Problemen worden pas benoemd wanneer zij zijn geëscaleerd. De afwezigheid van conflict is daardoor niet automatisch een positief signaal. Soms betekent het dat mensen het vertrouwen hebben verloren dat het zin heeft om zich uit te spreken.

Psychologische onveiligheid ontstaat niet alleen door incidenten. Ook onduidelijke verwachtingen over samenwerking en gedrag kunnen ervoor zorgen dat medewerkers terughoudend worden.

Lees meer over hoe een gedragscode kan bijdragen aan duidelijke verwachtingen, gewenst gedrag en veilige samenwerking.

Signalen op individueel en teamniveau

Psychologische onveiligheid wordt vaak zichtbaar in kleine gedragingen en patronen die in eerste instantie weinig opvallend lijken.
Op individueel niveau kun je bijvoorbeeld zien dat medewerkers:

  • Ideeën voor zichzelf houden;
  • Zichtbaar twijfelen voordat zij iets zeggen;
  • Weinig initiatief nemen;
  • Voorzichtig taalgebruik gebruiken;
  • Fouten niet durven toegeven;
  • Stress ervaren of vaker uitvallen.

Op teamniveau ontstaan vaak andere patronen:

  • Stiltes tijdens vergaderingen;
  • Steeds dezelfde mensen aan het woord;
  • Veel gesprekken na afloop van overleggen;
  • Vermijden van moeilijke gesprekken;
  • Cynisme en sarcasme;
  • Roddelen;
  • Besluitvorming die vooral buiten het overleg plaatsvindt.

Deze signalen hoeven niet direct te betekenen dat sprake is van psychologische onveiligheid. Wanneer meerdere signalen tegelijkertijd zichtbaar worden, is het verstandig om verder te onderzoeken wat er speelt.

Signalen van psychologische onveiligheid zijn niet altijd direct zichtbaar. Door psychologische veiligheid systematisch te onderzoeken ontstaat beter inzicht in patronen binnen teams, leiderschap en organisatiecultuur.

Lees meer over het meten van psychologische veiligheid en hoe organisaties ontwikkelingen zichtbaar kunnen maken.

Psychologische veiligheid begint bij leiderschap

Veel organisaties kijken bij veiligheid vooral naar medewerkers. Toch wordt psychologische veiligheid in belangrijke mate beïnvloed door leiderschap.

Medewerkers letten voortdurend op vragen als:

  • Wat gebeurt er wanneer iemand kritiek uit?
  • Wat gebeurt er wanneer iemand een fout maakt?
  • Wordt een afwijkende mening onderzocht of snel weerlegd?
  • Mag iemand aangeven iets niet te weten?
  • Is er ruimte om zorgen of twijfels bespreekbaar te maken?

Het zijn juist deze ogenschijnlijk kleine momenten die bepalen welke boodschappen een organisatie dagelijks afgeeft over wat veilig is om te bespreken.

Psychologische veiligheid ontstaat niet door een beleidsdocument, maar in duizenden dagelijkse interacties. Juist leidinggevenden hebben veel invloed op de ruimte die medewerkers ervaren om zich uit te spreken, vragen te stellen of fouten bespreekbaar te maken.

Lees meer over psychologisch veilig leiderschap en de invloed van leiderschap op openheid, feedback en tegenspraak.

Het versterken van deze vaardigheden vraagt vaak om bewustwording, oefening en reflectie. Kijk eens naar onze training voor leidinggevenden die willen werken aan een sociaal en psychologisch veilig team.

Verschillen maken veiligheid noodzakelijk

Organisaties worden steeds diverser. Medewerkers verschillen in ervaring, achtergrond, persoonlijkheid, expertise en perspectief. Dat biedt kansen voor:

  • Betere besluitvorming;
  • Meer creativiteit;
  • Innovatie;
  • Betere dienstverlening;
  • Bredere afwegingen bij complexe vraagstukken.

Verschillende perspectieven kunnen helpen om vraagstukken beter te begrijpen en tot betere oplossingen te komen. Die meerwaarde ontstaat alleen wanneer medewerkers zich voldoende veilig voelen om hun perspectief daadwerkelijk in te brengen.

Zonder psychologische veiligheid blijft diversiteit aan de oppervlakte. Mensen zijn aanwezig, maar hun kennis, ervaringen en ideeën blijven onbenut. Lees hier meer over de relatie tussen sociale veiligheid, psychologische veiligheid en inclusie.

Het versterken van psychologische veiligheid vraagt daarom meer dan een losse interventie. Daarvoor hebben wij een cultuurprogramma voor het vergroten van sociale en psychologische veiligheid ontwikkeld. 

Wil je sparren over sociale en psychologische veiligheid in jouw organisatie en wat een volgende stap kan zijn?
We delen graag de inzichten, dilemma’s en succesvolle aanpakken die we de afgelopen jaren hebben verzameld.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen ongemak en onveiligheid?

Ongemak en onveiligheid worden regelmatig met elkaar verward. Ongemak hoort vaak bij leren, ontwikkelen, feedback geven, samenwerken en het bespreken van moeilijke onderwerpen. Onveiligheid ontstaat wanneer mensen zich niet meer vrij voelen om vragen te stellen, fouten toe te geven, zorgen te delen of een afwijkende mening te uiten vanwege mogelijke negatieve gevolgen.

Welke rol speelt macht en afhankelijkheid?

Psychologische veiligheid wordt sterk beïnvloed door machtsverhoudingen. Medewerkers wegen voortdurend af welke gevolgen het kan hebben wanneer zij kritiek uiten, een fout toegeven of een afwijkend standpunt innemen. Hoe afhankelijker iemand zich voelt van een leidinggevende, team of organisatie, hoe belangrijker psychologische veiligheid wordt om zich vrij uit te spreken. Dit geldt niet alleen voor formele macht, maar ook voor informele invloed binnen teams.

Wat is het belang van leiderschap bij psychologische veiligheid?

Leidinggevenden hebben veel invloed op wat medewerkers ervaren als veilig of onveilig gedrag. Medewerkers letten op hoe leidinggevenden omgaan met kritiek, fouten, feedback, onzekerheid en afwijkende meningen. Deze dagelijkse interacties geven signalen af over wat wel en niet bespreekbaar is. Daardoor speelt leiderschap een belangrijke rol bij het versterken of juist afremmen van psychologische veiligheid.

Wat zijn de gevolgen van sociale en psychologische onveiligheid?

Wanneer medewerkers zich niet vrij voelen om zich uit te spreken, blijven belangrijke signalen, zorgen en ideeën vaak onbenut. Teams leren minder van fouten, nemen minder initiatief en bespreken problemen pas wanneer deze groter zijn geworden. Op langere termijn kan dit leiden tot stress, verminderde betrokkenheid, uitval, vertrek van medewerkers en een afname van de kwaliteit van samenwerking en besluitvorming.